پایگاه اطلاع رسانی سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری کشور - بانک شمشاد
بانک شمشاد
 

معرفی گونه شمشاد خزری

نام علمی:                                                                                                            Buxus hyrcana Pojark

= Buxus sempervirens auct non L.))

نامهای انگلیسی:    box, box tree, garden edging box

نام‌های محلی: شُومْشاد، کیش، شوشار، شیشار، شار، شَر، شَهر.

شمشاد خزری (Buxus hyrcana Pojark.) از تیرهٔ شمشاد (Buxaceae) یکی از معدود درختان پهنبرگ و همیشه سبز جنگلهای ناحیه رویشی خزری است که از دیرزیستی بالایی (بالغ بر 1500 سال) برخوردار است (مروی مهاجر، 1385). این گونه هر چند در منابع به عنوان یک نژاد جغرافیایی از گونه شمشاد اروپایی ((Buxus sempervirens معرفی میشود (ثابتی، 1374)، اما به دلیل تفاوتهای گياهشناسي و نيز خاستگاه جغرافيايي از گونه مشابه اروپايي متفاوت بوده و به عنوان يك تاكسون گياهي مجزا در پايگاه بينالمللي نامهاي گياهان (International Plant Names Index, IPNI) معرفی شده است و انحصاري جنگلهاي خزري قلمداد ميشود (ثابتی، 1374).

ویژگی‌های گیاه شناختی شمشاد

شمشاد، درختی به ارتفاع 10 متر؛ و یا درختچه‌ای کم و بیش مرتفع می باشد. دارای شاخه‌هایی با زاویه راست گسترده یا کم و بیش خمیده است. برگ‌های آن متقابل، چرمی، بدون دندانه، به طول 24- 35  و به عرض 10- 14 میلی‌متر، سرنیزه‌ای شکل، در نیمه پایین پهن‌تر، به طرف انتها باریک شده، و نوک آن تقریبا کند یا گرد شده، با دو سطح سبز تیره است و در کل روی سطح بالایی آن درخشان است.

شمشاد گیاهی یک پایه است  که گل‌هایی با گویچه‌های محوری دارد. گل‌های ماده انتهایی ولی گل‌های نر چندتایی و در محور برگ‌ها قرار دارند، گل‌های نر ذارای 4 کاسبرگ و 4 پرچم؛ و بقایای مادگی بدون گلبرگ هستند، گل‌های ماده دارای گلپوش نامشخص ولی برگک‌های مارپیچی، خامه‌های کوتاه، دائمی، کلاله دو لپی است.  میوه شمشاد از نوع کپسول شکوفای شیاری و دانه‌ها کارنکول‌دار هستند (مظفریان، 1383).

پراکنش

شمشاد، بومی جنگل‌های شمال ایران است و در مناطق مختلف استان‌های گیلان و مازندران و گلستان می‌روید. اوج رویش آن در نوشهر و اسالم است. با این حال در ترکمنستان نیز دیده می‌شود (مظفریان، 1383). این گونه از درختان همیشه سبز ساحلی است و در قسمت‌های پایین و کم ارتفاع جنگل‌های شمال می‌روید. در جلگه‌های خزر تا ارتفاع 1100 متری سطح دریا، در جنگل‌های نور بالا می‌رود و از آستارا تا میان دره گرگان امتداد دارد (ثابتی، 1382).

بوم شناسی

شمشاد گونه‌ای است گرما دوست و سایه پسند که به تغییرات وارد شده به بوم‌سازگان، حساسیت بالایی دارد (اسد اللهی، 1382). این گونه، جنگل‌های انبوه جلگه‌ای را تشکیل می‌دهد و گاهی هم زیر اشکوب جامعه‌های بلندمازو و شب خسب و افرا می‌گردد (ثابتی، 1383). شمشاد همچنین با نمدار، ازملک، زنگی دارو تشکیل جامعه می‌دهد و در پدیده‌ای نادر در جنگل «لیر سر» تنکابن با گونه راش، جامعه ایجاد کرده است (اسداللهی، 1382).

کاربردها

چوب شمشاد سنگین، سخت و تلخ مزه است. خوب پرداخت شده و به خوبی لاک و الکل می‌پذیرد. کشیدگی و دوام بالایی دارد. چوب آن با ارزش است و در گذشته، یکی از مهم‌ترین گونه‌های صادراتی ایران بود. در ساخت مبل‌های درجه یک، منبت‌کاری، وسایل تزیینی، خراطی، وسایل مهندسی، آلات موسیقی، مهره‌های شطرنج و ... استفاده می‌شود (سلطانی، 1381). چوب شمشاد به لحاظ ویژگی‌های آناتومیک دارای بافت فیبریدی ریز و متراکم و یکنواخت است که به دلیل تخلخل کم و مقاومت در برابر نفوذ آب و هوا، چوبی سخت و بادوام به شمار می‌رود (حجازی، 1364).

بعضی از واریته‌های شمشاد برای تزیین حاشیه‌های فضای سبز به کار می‌رود و در مصارف روستایی، برای ساخت شانه و قاشق و چنگال و امثال آن استفاده می‌شود (ثابتی، 1382).

از نظر ترکیبات شیمیایی، در برگ و پوست ریشه آن، علاوه بر اسانس و صمغ، چهار آلکالویید جدا شده است که بیشتر در برگ‌های آن وجود دارد و آلکالویید «بوکین» برای درمان تب‌های نوبه‌ای تجویز می‌شود (بوداغی، 1380).

تاریخچه تخریب شمشاد

شمشاد خزری به علت توليد چوب مرغوب و با ارزش، همواره مورد تعرض قاچاقچيان قرار گرفته است؛ تا اينکه امروزه به دليل کاهش چشمگير سطح جنگل­هاي شمشاد، این گونه در فهرست گونه‌های گیاهی در خطر انقراض اتحادیهٔ بین‌المللی حفظ طبیعت (IUCN) قرار گرفته است (Jalili & jamzad, 1999).

شمشاد از دوران مزوزوییک در کناره جنوب دریای خزر تا دامنه های نیم‌رخ شمالی رشته کوه البرز ظاهر شده است. از این رو سابقهٔ پیدایش آن به حدود 136 میلیون سال قبل می‌رسد. بررسیهای تاریخی نشان می‌دهد که کاهش سطح انتشار شمشاد با برداشت‌های بی‌رویه از چوب آن در جنگل، در اواخر دوره قاجاریه و دوره پهلوی شدت گرفت. در این دو دوره صادرات چوب شمشاد به اروپا به خصوص کشورهای انگلستان و روسیه رونق گرفت.

انعقاد معاهدات تجاری بهره‌برداری از جنگل‌های ایران با بیگانگان و اعطای امتیازات انحصاری به آنان، از عصر قاجاریه آغاز شد. اولین مورد این معاهدات در سال 1251 ش بسته شد که به موجب آن ناصرالدین شاه امتیاز بهره‌برداری از جنگل‌های سراسر کشور را به مدت 70 سال به جولیوس دورویتر، تبعهٔ دولت انگلستان، واگذار کرد.

اولین معاهده‌ای که به طور خاص امتیاز بهره‌برداری وسیع از جنگل‌های شمشاد شمال را به بیگانگان می‌داد، در زمان ناصرالدین شاه به سال 1268 ش با تجارتخانهٔ روسی کوسیس و تئوفیلاکتوس (Kusis&Teofilaktus) منعقد گردید. به موجب این قرارداد به تجارتخانهٔ مذکور اجازه داده می‌شد تا به مدت پنج سال چوب‌های شمشاد جنگل‌های ایران را از آستارا تا استرآباد قطع و به خارج حمل کند و در برابر آن سالانه 11 هزار تومان در دو قسط به دولت ایران بپردازد (ستوده، 1349 الف).

در سال 1271 ش میرزا علی‌اصغر خان امین‌السلطان (اتابک اعظم) صدر اعظم ناصرالدین شاه، قراردادی دیگر با این تجارتخانه منعقد و بهره‌برداری از تمام چوب‌های جنگلی شمال از جمله شمشاد را به آن واگذار کرد. این معاهده در سال 1277ش تا هشت سال دیگر تمدید شد. تجارتخانهٔ مذکور نیز متعهد شد تا در مقابل، سالانه 15 هزار تومان به دولت ایران بپردازد (ستوده، 1349 ب). پس از آن قرارداد مزبور به مدت هشت سال دیگر با مال‌الاجارهٔ سالانه 25 هزار تومان تمدید شد(ستوده، 1349 ج). از سال 1282 به بعد، صادرات چوب به شکل‌های مختلف فزونی گرفت که در میان آن‌ها چوب شمشاد به صورت گرده‌بینه بیش از دیگر انواع چوب به چشم می‌خورد (جوانشیر، 1378). پس از کودتای سوم اسفند 1299 و روی کار آمدن رضاخان، روند چپاول جنگل‌های شمال کشور ادامه یافت. در این دوره پزشکان یونانی مقیم ایران، واسطه‌های تجاری صدور چوب‌های جنگلی ایران به انگلستان بودند که از میان آنان گزانتوپولوس، به‌ویژه در صادرات چوب شمشاد به بندر لیورپول انگلستان که مرکز توزیع این چوب در سراسر اروپا به شمار می‌رفت، نقش فعال داشت. گزانتوپولوس نفوذ زیادی در وزارت فلاحت و تجارت و فوائد عامه داشت و توانست در دورهٔ سلطنت رضاشاه، انحصار صادرات چوب شمشاد ایران را به اروپا به دست آورد.

گزانتوپولوس همراه با دیگر پزشک یونانی مقیم ایران، پاریکوری، تجارتخانه ای دایر کرد که در دههٔ دوم سلطنت رضاشاه صادرات چوب شمشاد از ایران به اروپا در انحصار این تجارتخانه بود.  مساعدت‌های وزارت اقتصاد ملی برای جلوگیری از زیان تجارتخانهٔ گزانتوپولوس و پاریکوری در حالی صورت می‌گرفت که امتیاز بهره‌برداری انحصاری این تجارتخانه از چوب شمشاد، صنایع داخلی وابسته به این چوب را در آستانهٔ اضمحلال قرار داده بود. چوب شمشاد را از گذشته‌های دور، خراطان و صنعتگران کشور، به‌خصوص در رشت و قزوین و همدان برای ساخت شانه، ماکو، ماسوره، سنتور، قاشق، چنگال، قلیان، کاسه، قنداق تفنگ، دستهٔ داس، دستهٔ چاقو، چوب سیگار، غلتک نانوایی، خط کش، ابزارهای نقشه کشی، ابزارهای گچ‌بری و سیمان‌کاری استفاده می‌کردند (نظامی و مقدم، 1374).

به کار گیری این چوب، به‌ویژه برای تهیهٔ شانه آن‌چنان رواج داشت که گاهی آن را چوب شانه می‌نامیدند. عریضه‌های متعددی که از سوی شاغلان صنف شانه‌تراش کشور به دولت به دلیل ممنوعیت دسترسی آنان به چوب شمشاد و کسادی ناشی از آن در این صنف نوشته شده است، آسیب صنایع دستی داخلی را از اعطای امتیازات انحصاری صدور این چوب به بیگانگان نشان می‌دهد. با وجود رکود صنایع داخلی وابسته به چوب شمشاد و عریضه‌های متعدد از سوی اصناف مربوط، همچنان صادرات این چوب در دستور کار بهره‌برداری از جنگل‌های شمشاد شمال قرار گرفت. کوتاه شدن دست صنعتگران داخلی از چوب شمشاد از یک سو و وابستگی بقای صنف و تداوم معیشت آنان به این چوب از سوی دیگر موجب گردید که قاچاق چوب شمشاد برای تأمین نیازهای داخلی، به‌ویژه در دههٔ 1320 و در پی اشغال کشور در شهریور 1320 به دست نیروهای متفقین در جنگ جهانی دوم، افزایش یابد. این امر در کنار صادرات آن، بهره‌برداری از این گونهٔ جنگلی را تشدید کرد و صدمات جبران‌ناپذیری به ذخایر آن وارد آورد. در دههٔ 1320 میزان چوب شمشاد قاچاق ورودی به بازارهای داخلی روز به روز افزایش یافت.از سوی دیگر صادرات چوب شمشاد، به مثابه عامل مهم تعدی به ذخایر این گونهٔ جنگلی تا پایان 1330 در دستور کار دولت محمدرضا شاه پهلوی قرار داشت. جدول زیر آمار پروانهٔ صدور چوب شمشاد را در مقایسه با آمار پروانهٔ صدور کل چوب‌های جنگلی ایران در دههٔ یاد شده نشان می‌دهد:آمار صادرات چوب شمشاد در مقایسه با صادرات چوب‌های دیگر ایران در دههٔ 1330 (بای‌یر، 1363):

سال

صادرات چوب شمشاد (متر مکعب)

صادرات چوب‌های دیگر (متر مکعب)

1332

851/12803

786/389

1333

362/12303

912/247

1334

219/13473

779/147

1337

610/5946

703/157

1339

904/6532

721/87

 

در دههٔ 1340 با توسعهٔ فناوری و ساخت ماسوره‌های پلاستیکی و رواج استفاده از آن در اروپا، تقاضای چوب شمشاد کاهش یافت. با وجود این، برداشت‌های افراطی از جنگل‌های شمشاد در خلال حدود یک قرن در چارچوب معاهدات تجاری و امتیازات انحصاری بهره‌برداری از این جنگل‌ها به دست بیگانگان، آن‌چنان زیانی به ذخایر جنگل‌های شمشاد وارد آورد که وقتی قانون حفاظت و بهره‌برداری از جنگل‌ها و مراتع کشور در تاریخ 30/5/1346 تصویب شد و درختان جنگلی ایران از نظر اجرای این قانون اولویت‌بندی شدند، شمشاد در گروه درختان دارای اولویت اول برای حفاظت قرار گرفت (سازمان جنگل‌ها و مراتع، 1380).

امروزه در حوالی برخی بُقعه‌ها و امام‌زاده‌ها و قبرستان‌های شمال کشور، تک‌درختان کهن‌سال شمشاد را می‌بینیم که بیانگر وجود جنگل‌های انبوه شمشاد در گذشته‌ای نه چندان دور است. شمشاد به دلیل ویژگی‌های خاص گیاه‌شناختی و همیشه‌سبز بودن، در طول تاریخ بشر در میان اقوام و ملل گوناگون دارای وجههٔ مقدس و مذهبی بوده است. به طوری که در قرون وسطا در محوطهٔ دیرها و کلیساها کاشته می‌شد و حراست می‌گردید (مجنونیان، 1369). بقای تک‌درختان کهن‌سال شمشاد در حوالی بقعه‌ها و امام‌زاده‌ها و قبرستان‌های شمال کشور نیز از حرمت داشتن آن‌ها نزد مردم ناشی می‌گردد. با توجه به این‌که رشد قطری درخت شمشاد به طور متوسط 5/0 تا 2/1 میلی‌متر در سال است (حجازی، 1364) می‌توان عمر شمشادهای موجود در حوالی برخی بُقعه‌ها و امام‌زاده‌ها و قبرستان‌های شمال کشور را 300 تا 1000 سال تخمین زد.

هم اکنون بر اساس قانون حفظ و حمایت از منابع طبیعی و ذخایر جنگلی کشور که در تاریخ 5/7/1371 در مجلس شورای اسلامی تصویب شد و در 12/7/1371 به تأیید شورای نگهبان رسید، شمشاد از گونه‌هایی است که جزء ذخایر جنگلی محسوب می‌شود و قطع آن ممنوع است (سازمان جنگل‌ها و مراتع، 1380).

جدول زیر ذخیره‌گاه‌های جنگلی شمشاد و مساحت آن‌ها را در شمال کشور بر اساس گزارش سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور، دفتر جنگل‌کاری و پارک‌های جنگلی 1389 نشان می‌دهد:

جدول ذخیره‌گاه‌های جنگلی شمشاد در شمال کشور

نام ذخیره‌گاه

استان

شهرستان

مساحت (هکتار)

دکتر درستکار

گیلان

رضوان‌شهر

200

سی‌سَنگان

مازندران

نوشهر

450

تُوسکاتُک

مازندران

نوشهر

104

جیسا

مازندران

عباس آباد

97

خیبوس

مازندران

سوادکوه

604

میرزا کوچک خان

مازندران

آمل

250

حاشیهٔ رودخانهٔ مهربان‌رود

مازندران

نکا

100

لیوان و بنفشه‌تپه

گلستان

بندر گز

450

 

 

جـدول اطلاعات رویشـگاه شمشاد بر اساس آمار سال 1392

استان

مساحت رویشگاه شمشاد

گیلان

35000

مازندران ( نوشهر )

12000

مازندران ساری

25000

گلستان

450

جمع کل

72450

 

 

 

 

 

 

 

 

چاپ | ارسال به ديگران  |